Hai ba tháng chạp cúng ông Táo, rồi chiều ba mươi cúng tất niên. Hai mâm mở màn mùa Tết, cách nhau chừng một tuần.
Ông Táo có lệ riêng và một chi tiết đáng bàn với nhà ăn chay. Tất niên thì đơn giản hơn — đó là bữa đãi cả nhà. Bài này nói cả hai.
Mâm cúng ông Táo
Cúng vào ngày hai ba tháng chạp. Trước giờ ngọ theo nhiều lệ.
Mâm cúng đặt ở bếp hoặc bàn thờ. Tùy lệ nhà.
Hoa tươi và hương đèn. Cơ bản.
Mâm ngũ quả. Theo số lệ nhà.
Xôi và chè. Món cúng quen.
Bánh kẹo và mứt. Đã vào mùa Tết.
Trầu cau, trà, rượu. Theo lệ.
Bộ mũ áo hia giấy. Ba bộ theo lệ phổ biến.
Nhiều nhà cúng mâm mặn. Nhà chay làm mâm chay đầy đủ.
Canh, xào, kho thay món mặn. Đủ số món là được.
Không ai bắt bẻ mâm chay. Nhiều nhà xưa nay vẫn vậy.
Hỏi người lớn về lệ cụ thể. Mỗi vùng mỗi khác.
Chuẩn bị từ hôm trước. Chợ ngày này rất đông.
Ghi lại lễ vật. Năm sau khỏi hỏi.
Chuyện cá chép
Nhiều lệ có cá chép thả sông. Tiễn ông Táo.
Nhà ăn chay thường thấy vướng ở đây. Chuyện đáng bàn.
Có nhà dùng cá chép giấy. Đốt thay vì thả.
Có nhà thả cá sống rồi phóng sinh. Coi là việc thiện.
Có nhà bỏ hẳn phần này. Cũng bình thường.
Không có cách nào sai. Tùy quan niệm từng nhà.
Bàn với người lớn trong nhà. Đừng tự quyết.
Nếu thả cá thì thả đúng cách. Thả nhẹ, không ném từ trên cao.
Thả ở nơi nước sạch và sâu. Cá sống được.
Không thả kèm túi nilon. Ô nhiễm và hại cá.
Mua cá khỏe mạnh. Cá yếu thả cũng chết.
Thả sớm trong ngày. Nắng gắt cá dễ chết.
Phóng sinh cẩu thả thì mất ý nghĩa. Nhiều người nhắc điều này.
Ý nghĩa nằm ở lòng mình. Không nằm ở hình thức.
Mâm tất niên
Cúng chiều ba mươi. Hoặc ngày hai chín nếu tháng thiếu.
Đây là mâm đãi cả nhà. Khác mâm cúng thuần lễ.
Sáu tới tám món. Đầy đủ như cỗ.
Bánh chưng hoặc bánh tét. Món cố định.
Xôi gấc. Màu đỏ hợp dịp.
Canh măng hoặc canh nấm. Món canh Tết.
Miến xào. Món cỗ quen.
Nem chay rán. Thay nem thịt.
Giò chay hoặc chả chay. Đặt trước.
Rau củ luộc chấm tương. Cân lại mâm nhiều dầu mỡ.
Dưa hành, dưa món. Món đi kèm.
Chè hoặc mứt tráng miệng. Kết bữa.
Cúng xong thì cả nhà ăn. Bữa sum họp cuối năm.
Gọi người ở xa qua màn hình. Nếu không về được.
Chuẩn bị cho hai mâm
Lên danh sách từ đầu tháng chạp. Hai mâm cách nhau một tuần.
Mua đồ khô một lần cho cả hai. Rẻ hơn.
Giá lên rất nhanh sau ngày hai ba. Mua trước.
Đặt giò chả chay sớm. Cận Tết thường hết.
Đặt bánh chưng chay trước cả tuần. Nếu không tự gói.
Ngâm măng khô từ mấy ngày trước. Cần thời gian.
Muối dưa hành trước một tuần. Kịp chua.
Gói bánh trước hai ba ngày. Nếu nhà tự gói.
Mua hoa quả sát ngày. Để tươi.
Rửa bát đĩa cúng trước. Cất riêng.
Lau dọn bàn thờ trước ngày hai ba. Theo lệ.
Chia việc cho cả nhà. Ghi ra giấy.
Ghi danh sách dùng lại năm sau. Đỡ nghĩ.
Chuẩn bị sớm thì cuối năm nhẹ. Tháng chạp rất bận.
Dọn nhà và dọn bếp cuối năm
Dọn bếp trước ngày ông Táo. Theo lệ nhiều nhà.
Lau bếp, cọ nồi, sắp lại kệ. Việc đáng làm dù có lệ hay không.
Bỏ đồ khô quá hạn. Kiểm cả tủ.
Bỏ gia vị đã bay mùi. Dùng cả năm rồi.
Dọn tủ lạnh. Trước khi trữ đồ Tết.
Kiểm hạn dùng từng thứ. Vứt thứ đã hỏng.
Sắp chỗ cho đồ Tết. Bánh chưng chiếm nhiều chỗ.
Lau bàn thờ và thay tro hương. Theo cách nhà vẫn làm.
Thay đồ thờ cũ nếu sứt mẻ. Cuối năm là dịp hợp.
Giặt khăn trải bàn thờ. Chi tiết hay quên.
Kiểm nồi niêu trước mùa nấu nhiều. Hỏng giữa Tết là khổ.
Mua thêm hộp đựng. Đồ Tết thừa nhiều.
Dọn dần từ đầu tháng. Đừng dồn vào ba mươi.
Bếp gọn thì nấu Tết nhẹ hơn hẳn. Đáng công dọn sớm.
Người bận và nhà ít người
Không phải nhà nào cũng làm đủ hai mâm. Bình thường.
Mâm nhỏ vẫn đủ lễ. Hoa quả, xôi chè, hương đèn.
Đặt xôi chè nếu không kịp nấu. Đặt trước ba ngày.
Mua bánh chưng chay sẵn. Không nhất thiết tự gói.
Cúng gọn rồi cả nhà ăn cơm. Tinh thần vẫn đủ.
Nhà ít người thì mâm ít món. Không cần theo nhà đông.
Ở trọ thì bày trên kệ sạch. Miễn trang nghiêm.
Người ở xa gửi lễ về nhà. Cách nhiều người làm.
Hoặc cúng ở chỗ mình ở. Cũng được.
Gọi video cho cha mẹ lúc cúng. Cả nhà cùng có mặt.
Không so mâm nhà mình với nhà khác. Mỗi nhà mỗi cảnh.
Không vay mượn để làm mâm to. Nguyên tắc.
Làm được tới đâu thì quý tới đó. Người lớn hay nói vậy.
Cả nhà quây quần mới là Tết. Mâm cỗ chỉ là cái cớ.
Gói bánh chưng chay tại nhà
Gói bánh là dịp cả nhà ngồi với nhau. Giá trị nằm ở đó nhiều hơn ở cái bánh.
Nếp ngâm qua đêm. Ít nhất tám tiếng.
Đậu xanh đãi vỏ, hấp chín, nắm thành viên. Làm nhân.
Nhân chay thì bỏ thịt, tăng đậu. Nêm tiêu và chút muối cho đậm.
Vài nhà thêm nấm hương vào nhân. Thơm và có kết cấu.
Lá dong rửa sạch, lau khô. Lá ướt thì bánh dễ thiu.
Lạt ngâm cho mềm. Buộc mới không gãy.
Gói chặt tay. Lỏng thì bánh nhão.
Luộc tám tới mười tiếng. Phải canh nước.
Thêm nước sôi khi cạn. Không thêm nước lạnh.
Vớt ra rửa qua nước lạnh. Rồi ép cho ráo.
Ép bánh vài tiếng. Bánh chắc và để được lâu.
Bánh chay để được ngắn hơn bánh thịt. Ăn trong năm bảy ngày.
Luộc bánh là đêm vui nhất của Tết. Nhiều người nhớ mãi.
