Chè và xôi là hai món cố định trong mâm cúng đầy tháng và thôi nôi. Cả hai đều vốn là món chay, không phải đổi gì.
Làm ở nhà không khó, nhưng có vài chỗ dễ hỏng: bột chè bị chai, xôi bị khô, số bát không đúng lệ. Bài này nói những chỗ đó.
Chè trôi nước
Bột nếp trộn nước ấm. Nước nóng quá thì bột chai.
Nhồi tới khi bột mịn, không dính tay. Ủ mười lăm phút.
Nhân đậu xanh hấp chín rồi xay. Sên với đường cho khô.
Nhân phải nguội mới vo viên. Nóng thì bột chảy.
Bọc bột đều quanh nhân. Không để hở.
Luộc tới khi viên nổi lên. Rồi vớt sang nước lạnh.
Nước lạnh giúp viên không dính nhau. Mẹo quan trọng.
Nước đường nấu với gừng. Gừng đập dập, không thái.
Thả viên vào nước đường sau cùng. Đun nhẹ vài phút.
Nước cốt dừa chan lúc ăn. Không nấu chung.
Rắc vừng rang. Thơm và đẹp.
Chè để nguội thì viên cứng lại. Hâm nhẹ trước khi cúng.
Làm trước vài tiếng là vừa. Không làm từ hôm trước.
Viên đều tay thì mâm đẹp. Hình thức cũng là lễ.
Chè đậu và các loại khác
Chè đậu trắng là món cúng quen. Ở miền Nam.
Ngâm đậu qua đêm. Nấu nhanh và mềm đều.
Nấu đậu mềm rồi mới cho đường. Cho đường sớm thì đậu sượng.
Chè đậu xanh đánh nhuyễn. Món miền Bắc.
Chè kho làm dịp Tết. Đặc hơn, để được lâu.
Chè hạt sen. Sen tươi mau mềm hơn sen khô.
Chè bà ba nhiều nguyên liệu. Khoai, đậu, bột báng.
Nước cốt dừa làm nên vị. Cho cuối cùng.
Đừng nấu nước cốt dừa sôi già. Bị tách dầu.
Nêm chút muối vào chè. Làm nổi vị ngọt.
Độ ngọt vừa phải. Cúng xong cả nhà ăn.
Nấu dư vài bát. Chia cho khách mang về.
Chia bát đều nhau. Mâm cúng cần cân đối.
Chọn một loại chè và làm cho khéo. Hơn là làm nhiều loại vụng.
Xôi cúng
Ngâm nếp ít nhất bốn tiếng. Qua đêm thì tốt hơn.
Vo nhẹ tay. Vo mạnh thì mất lớp ngoài.
Để ráo trước khi đồ. Nếp ướt thì xôi nhão.
Đồ cách thủy, không nấu như cơm. Xôi phải đồ.
Xôi gấc trộn gấc với nếp trước khi đồ. Thêm chút rượu cho lên màu.
Gấc lấy phần thịt đỏ quanh hạt. Bỏ hạt.
Xôi đậu xanh thì hấp đậu riêng. Trộn sau.
Xôi lá cẩm, lá dứa lấy màu tự nhiên. Ngâm nếp với nước lá.
Xôi chín thì xới tơi. Đừng để bết.
Trộn chút dầu hoặc nước cốt dừa. Xôi bóng và không khô.
Không dùng mỡ nếu nhà ăn chay. Dùng dầu thực vật.
Đóng khuôn khi xôi còn nóng. Nguội thì không dính.
Ủ nóng nếu chưa cúng ngay. Khăn sạch đậy lên.
Xôi ngon là xôi dẻo mà rời hạt. Tiêu chuẩn.
Số bát và cách bày
Số bát chè theo lệ từng vùng. Hỏi người lớn, đừng đoán.
Nhiều nơi cúng mười hai bát nhỏ. Cùng một bát lớn.
Xôi chia số đĩa tương ứng. Cho cân.
Bát đĩa đồng bộ thì mâm đẹp. Chuẩn bị trước.
Bày thành hàng đều. Cân đối hai bên.
Đĩa lớn đặt giữa. Bát nhỏ xếp quanh.
Hoa quả đặt riêng một mâm. Không lẫn với chè xôi.
Trầu cau, hương đèn theo lệ. Vị trí cố định.
Lau bàn sạch trước khi bày. Phần của lễ.
Bày trước giờ cúng khoảng nửa tiếng. Đủ thời gian sắp xếp.
Chụp ảnh mâm sau khi bày xong. Lần sau bày theo.
Hỏi lại người lớn trước khi thắp hương. Xem đủ chưa.
Ghi lại cách bày. Bé sau khỏi hỏi.
Mâm gọn gàng quan trọng hơn mâm nhiều. Nguyên tắc.
Đặt ngoài khi không kịp
Tiệm chè xôi cúng có ở khắp nơi. Nhất là gần chợ.
Đặt trước ba ngày. Dịp rằm thì sớm hơn.
Nói rõ là chè xôi cúng đầy tháng. Họ biết số bát theo lệ.
Hỏi có dùng mỡ không. Nếu nhà ăn chay.
Hỏi xôi trộn gì cho bóng. Dầu hay mỡ.
Đặt số bát đúng lệ nhà. Nói cụ thể con số.
Hỏi có kèm bát đĩa không. Hay phải tự chuẩn bị.
Chốt giờ giao trước giờ cúng. Ít nhất một tiếng.
Kiểm khi nhận. Đếm số bát.
Bày ra đĩa nhà nếu muốn. Đẹp hơn.
Đặt thêm vài bát cho khách mang về. Lệ quen.
Ghi lại tiệm làm tốt. Lần sau đặt lại.
Tự nấu một món, đặt phần còn lại. Cách cân bằng.
Không ai trách nhà mới sinh đặt ngoài. Đừng áy náy.
Sau khi cúng
Chờ hết tuần hương rồi hạ mâm. Theo lệ.
Hạ xuống thì cả nhà cùng ăn. Không bỏ.
Chia chè xôi cho khách mang về. Chuẩn bị hộp sẵn.
Chia cho hàng xóm. Lệ đẹp ở nhiều nơi.
Chè để tủ lạnh được vài ngày. Đậy kín.
Chè trôi nước để lạnh thì cứng. Hâm nhẹ trước khi ăn.
Xôi để tủ lạnh rồi hấp lại. Vẫn dẻo.
Xôi chiên lại cũng ngon. Món ăn sáng hôm sau.
Không để chè ngoài qua đêm. Nhất là trời nóng.
Rửa bát đĩa cúng riêng. Cất vào chỗ cố định.
Ghi lại lượng đã làm. Lần sau khỏi đoán.
Ghi lại món nào hết nhanh. Lần sau làm nhiều hơn.
Cảm ơn người đã phụ. Việc nhỏ mà quý.
Nghỉ ngơi sau buổi lễ. Nhà mới sinh cần nhất điều đó.
