Chạp mả cuối năm là dịp cả họ tụ về, thường đông hơn cả giỗ. Lễ diễn ra ngoài trời rồi mới về nhà thờ họ ăn bữa chung.
Hai phần đó có những yêu cầu riêng, khác hẳn cỗ giỗ trong nhà.
Mâm cúng ngoài mộ
Mâm ngoài mộ phải gọn. Mang đi được.
Hương, hoa, đèn hoặc nến. Bộ cơ bản.
Trầu cau. Theo lệ nhiều nơi.
Hoa quả năm loại. Chọn quả cứng, không dập.
Xôi hoặc oản. Món chính của mâm.
Chè hoặc bánh ngọt. Trong hộp nhỏ.
Nước trắng hoặc trà. Đựng chai nhỏ.
Bộ đồ mã nếu nhà có lệ. Hỏi người lớn.
Không mang món nước ra mộ. Khó bưng, dễ đổ.
Không mang món cần ăn nóng. Không giữ được.
Đựng mâm trong khay có thành. Gió ngoài trời rất mạnh.
Mang theo chiếu hoặc tấm lót. Đặt mâm cho sạch.
Mang khăn lau và túi rác. Dọn sạch khi về.
Đơn giản mà chu đáo là đủ, không cần mâm lớn ngoài mộ. Phần chính nằm ở bữa họ sau đó.
Đồ mang theo ngoài mâm
Dao và kéo cắt cỏ. Việc chính của tảo mộ.
Cuốc xẻng nhỏ đắp mộ. Nếu nhà có lệ.
Chổi quét. Dọn quanh mộ.
Sơn hoặc bút tô lại chữ bia. Nếu mờ.
Găng tay. Cho người làm cỏ.
Nước uống cho cả nhóm. Làm việc ngoài nắng.
Nón hoặc mũ. Cuối năm vẫn nắng ở miền Nam.
Áo mưa gọn. Miền Bắc hay mưa phùn.
Thuốc chống muỗi và dầu gió. Khu mộ nhiều cỏ.
Bật lửa và hương dự phòng. Gió thổi tắt liên tục.
Túi đựng rác mang về. Không để lại.
Danh sách các mộ cần tới. Họ lớn thì nhiều mộ.
Phân người phụ trách từng mộ. Đỡ sót.
Kiểm đủ đồ trước khi xuất phát. Quay về lấy rất mất công.
Trình tự buổi lễ
Tới nơi thì dọn cỏ trước. Rồi mới bày lễ.
Dọn từ mộ tổ trước. Theo thứ bậc.
Đắp thêm đất nếu mộ sụt. Việc của chạp mả.
Lau bia và tô lại chữ nếu cần. Làm nhẹ tay.
Bày mâm khi đã dọn xong. Không bày trước.
Thắp hương theo thứ tự. Trưởng họ trước.
Khấn mời các cụ về nhà thờ. Nội dung khấn của chạp.
Con cháu lần lượt thắp hương. Theo vai vế.
Chờ hương tàn rồi hoá vàng. Nếu có.
Hạ lễ và gói lại. Mang về.
Dọn sạch chỗ vừa bày. Không để lại gì.
Kiểm lại một lượt trước khi đi. Quên đồ là chuyện thường.
Đi sang mộ tiếp theo. Cùng trình tự.
Xong hết mới về nhà thờ họ. Bữa chung bắt đầu ở đó.
Bữa ăn của cả họ
Bữa chạp thường đông nhất năm. Tính số kỹ.
Hỏi trưởng họ số mâm dự kiến. Có sổ theo dõi.
Nấu ở nhà thờ họ hoặc nhà gần đó. Tuỳ điều kiện.
Một nhóm nấu trong khi nhóm khác đi mộ. Chia việc.
Món phải nấu được số lượng lớn. Kho, xào, canh.
Xôi là món quen của bữa chạp. Nấu nhiều dễ.
Canh nấu một nồi lớn. Múc dần.
Món kho chuẩn bị từ hôm trước. Giữ nóng được.
Không nấu món cầu kỳ. Đông người không kịp.
Bày theo mâm sáu hoặc tám. Theo lệ họ.
Người già ngồi mâm trên. Theo vai vế.
Trẻ con ăn riêng một khu. Dễ quản.
Chuẩn bị phần cho người về muộn. Luôn có.
Bữa chạp là dịp họ hàng gặp nhau, không khí quan trọng hơn mâm. Nhớ điều đó khi tính toán.
Phân việc trong họ
Trưởng họ chủ trì. Quyết chung.
Một người lo tài chính. Thu quỹ họ.
Một người lo mua sắm. Đi chợ.
Một nhóm lo bếp. Thường là các bà các chị.
Một nhóm lo mộ. Thường là thanh niên.
Một người lo hương hoa lễ vật. Việc riêng.
Một người lo bàn ghế bát đĩa. Mượn và trả.
Một người lo dọn dẹp sau. Hay bị bỏ quên.
Phân trước cả tháng. Không phân vào hôm đó.
Ghi vào sổ họ. Năm sau xoay vòng.
Nhà nào bận thì đóng góp bằng tiền. Cũng là đóng góp.
Không trách người vắng mặt. Mỗi nhà một hoàn cảnh.
Cảm ơn người làm nhiều. Công khai trong bữa.
Phân việc rõ thì họ nào cũng tổ chức được, dù đông tới đâu. Đó là kinh nghiệm của các họ lớn.
Lưu ý riêng của chạp mả
Chọn ngày theo lệ họ. Thường trong tháng chạp.
Báo ngày sớm cho con cháu ở xa. Ít nhất một tháng.
Kiểm đường vào khu mộ trước. Mưa có thể làm lầy.
Sắp xếp chỗ để xe. Đông người thì cần.
Người già đi mộ thì có người dìu. Đường không bằng phẳng.
Trẻ nhỏ nên ở lại nhà thờ. Khu mộ không an toàn.
Không đùa giỡn trong khu mộ. Nhắc trẻ lớn.
Không giẫm lên mộ người khác. Đi theo lối.
Đốt vàng mã đúng chỗ quy định. Phòng cháy.
Dập tắt hoàn toàn trước khi đi. Cỏ khô rất dễ bắt lửa.
Mang rác về hết. Giữ khu mộ sạch.
Chụp một tấm ảnh cả họ. Nhiều nhà giữ thành lệ.
Ghi vào sổ họ những gì cần sửa năm sau. Mộ nào cần tu bổ.
Chạp mả là dịp gắn kết cả họ, chuẩn bị chu đáo là cách giữ nếp ấy. Ý nghĩa thật của ngày này.
Quỹ họ và chi phí chạp
Nhiều họ có quỹ chung. Đóng góp hàng năm.
Mức đóng theo đầu đinh hoặc theo hộ. Tuỳ lệ.
Công khai thu chi trong bữa chạp. Lệ tốt nên giữ.
Ghi vào sổ họ. Người sau tra lại được.
Chi cho lễ vật, thức ăn và tu bổ mộ. Ba khoản chính.
Tu bổ mộ là khoản lớn, tính riêng. Không gộp vào bữa ăn.
Dư thì để lại quỹ năm sau. Không chia.
Thiếu thì kêu gọi đóng thêm. Nói sớm.
Nhà khó khăn thì miễn. Họ nào cũng nên có lệ này.
Đóng góp bằng công cũng được ghi nhận. Không chỉ tính tiền.
Một người giữ quỹ, một người ghi sổ. Hai người khác nhau cho minh bạch.
Đổi người giữ quỹ theo nhiệm kỳ. Tránh dồn lâu một người.
Con cháu ở xa gửi về cũng ghi đủ. Họ vẫn là người trong họ.
Quỹ rõ ràng thì người trong họ yên tâm đóng góp lâu dài. Đó là nền của mọi việc chung.
